اختلالات یادگیری در کودکان یکی از مهمترین چالشهای آموزشی است. این دشواریها یادگیری مهارتهای درسی را مختل میکنند. با این حال توانایی کلی رشد کودک از میان نمیرود.
برای شناخت دقیق کودک نباید تنها به یک آزمون تکیه کرد. ارزیابی درست نیازمند همکاری نزدیک خانواده و متخصصان است. نقاط قوت کودک باید همردیف ضعفهای او دیده گردد. نگاه تکبعدی مانع درک ظرفیت واقعی دانشآموز است.
این مقاله برگرفته از کتاب ناتواناییهای یادگیری اثر ژانت لرنر (Janet W. Lerner) میباشد.

آشنایی با اصول پایهای، مفاهیم علمی و ریشههای شناختی ناتوانیهای یادگیری در دوران کودکی
شناخت علمی اختلالات یادگیری در کودکان مستلزم بررسی تعاریف پایه است. پژوهشگران ویژگیهای عصبشناختی را ریشه اصلی این تفاوتها میدانند.
این وضعیت در فرهنگهای گوناگون دیده میگردد. بنابراین پدیدهای جهانی و میانفرهنگی به شمار میآید. ارزیابی دقیق به جداسازی عوامل محیطی از مشکلات واقعی کمک میکند. هدف اصلی آموزش توانمندسازی همهجانبه کودک است.
اختلالات یادگیری در کودکان محدود به جامعه خاصی نیست. تفاوتهای زبانی و فرهنگی نباید با اختلال اشتباه گرفته شود. ارزیاب باید فرصتهای یادگیری پیشین کودک را بررسی کند.
بسیاری از افراد نامدار نیز با چنین چالشهایی روبهرو بودهاند. این امر نشاندهنده استعداد بالای این افراد در سایر زمینهها است. بنابراین شناخت دقیق پیشینه کودک بسیار ضروری است.
قانون آموزش افراد با ناتوانی به اختلال در فرایندهای پایه اشاره دارد. این تعریف مشکل در تکلم یا خواندن را در بر میگیرد. شورای ملی ناتوانیهای یادگیری این اختلالها را ذاتی میداند.
در این دیدگاه کارکرد دستگاه عصبی مرکزی نقش اصلی دارد. کمیته بینحرفهای مهارتهای اجتماعی را نیز به تعریف میافزاید. وجه مشترک همه این تعاریف منشأ عصبشناختی آنها است.
بررسی بالینی اختلالات یادگیری در کودکان بر پنج محور استوار است. اختلال در دستگاه عصبی مرکزی اولین نشانه این وضعیت است. رشد ناهماهنگ مهارتها مؤلفه بنیادین دوم به شمار میآید. بروز مشکل در درسهای پایه سومین نشانه است.
فاصله توان بالقوه و عملکرد تحصیلی چهارمین معیار است. در نهایت باید علل حسی و کمتوانی ذهنی کنار گذاشته گردد.
نظریه گاردنر هوش کودک را فراتر از نمرات کلامی میسنجد. هفت حوزه شناختی گوناگون ظرفیتهای فرد را نشان میدهند. دشواری در یک درس نشاندهنده ضعف هوشی کودک نیست.
معلمان میتوانند از توانمندیهای حرکتی و فضایی برای آموزش بهره گیرند. اختلالات یادگیری در کودکان تنها به سالهای دبستان محدود نیست. این دشواریها تا دوره بزرگسالی به اشکال متفاوت ادامه مییابند.
آگاهی از تاریخچه اختلالات یادگیری در کودکان درک امروز ما را عمیقتر میکند. این حوزه طی دو سده پژوهشهای پیوسته شکل گرفته است. هر دوره مفاهیم تازهای به دانش ما افزوده است. بررسی این سیر تحول، جایگاه علمی امروز را روشن میسازد.
پژوهشهای عصبشناختی پایه این حوزه در سده نوزدهم ریخته گردید. بروکا و ورنیک ارتباط نواحی مغز را با زبان نشان دادند. مطالعات زان درباره رودررویی چشم و دست اهمیت یافت.
اورتون و شاختل نیز دشواریهای خواندن را بررسی کردند. در این دوره جستوجوی Damage ناحیه واحد در مغز رایج بود. هرچند این نگاه ساده، زمینه پژوهشهای بعدی را فراهم آورد.
تمرکز مطالعات در این دوره از بزرگسال به کودک جابهجا گردید. رفتار کودکان با آسیب مغزی به هر رفتار آشفتهای گفته میگردید. استراوس و ورنر نشانههایی مانند بیثباتی و تکانشگری را توصیف کردند.
گشویند ارتباط اختلالهای رفتاری را با عملکرد مغز بررسی نمود. واژه دیسلکسی(نارساخوان، خوانشپریشی) در این سالها نخستینبار مطرح گردید. آلفرد استراوس و لئوتا کریگ چندگانهخوانی را به آموزش افزودند.
این دوره مرحله شکوفایی آموزش بالینی به شمار میآید. ساموئل کرک واژه ناتوانی یادگیری را ابداع کرد. بنیادهای پرورشی و کنگرههای ملی به همبستگی این حوزه کمک کردند.
مهارتهای ادراکی جایگزین روشهای ادراکی-حرکتی گردید. برنامههای آموزشی تخصصی برای معلمان تنظیم شد. دیدگاههای فرایندی و روان زبانشناختی در درمان به کار گرفته گردیدند.
اختلالات یادگیری در کودکان امروز با نگاهی آموزشی بررسی میگردد. تنوع فرهنگی و چندگانهخوانی در برنامهها جایگاه یافته است. قانون آموزش همگانی برنامه آموزش انفرادی (IEP) را الزامی کرد.
حمایت والدین از نهادهای حمایتی نیز گسترش یافت. دقت شود ADHD در گروه ناتوانیهای یادگیری جای ندارد. این اختلال در گروه سلامت روان طبقهبندی میگردد.
شناخت مبانی علمی و نظری، چراغ راهبردی معلمان در آموزش کودکان با نیازهای ویژه است. نبود چارچوب نظری به اقدامات سلیقهای و نامتوازن میانجامد.
دیدگاههای گوناگون به تبیین دقیقتر دشواریهای یادگیری میپردازند. این نظریهها راهکارهای سودمندی برای طراحی برنامههای آموزشی فراهم میکنند.
یادگیری فرایندی درونی و وابسته به بلوغ دستگاه عصبی مرکزی است. لورتا بندر معتقد است این کودکان ضایعه مغزی پایدار ندارند. ریتم رشد عصبشناختی آنان با تأخیر همراه است.
نظریه مراحل شناختی پیاژه نیز تفاوت کیفی تفکر را نشان میدهد. مفاهیمی چون آمادگی یادگیری در این رویکرد اهمیت بالایی دارد. هماهنگی سطح تحولی کودک با انتظارات آموزشی یک ضرورت است.
رویکرد رفتاری بر رفتار قابل مشاهده و روابط آن با محیط تکیه دارد. الگوی ABC شامل پیشآیند، رفتار و پیامد چارچوب این روش است. آموزش مستقیم شامل تدریس صریح، گامبهگام و ارزشیابی مستمر است.
یادگیری مهارتها از چهار مرحله اکتساب، روانی، نگهداری و تعمیم میگذرد. بزرگترین چالش این کودکان رسیدن به مرحله تعمیم آموختهها است. تحلیل دقیق رفتار به کشف حلقه مفقوده یادگیری کمک میکند.
این الگو ذهن انسان را به رایانه و پردازشگر اطلاعات تشبیه میکند. ثبتکننده حسی، حافظه فعال و حافظه درازمدت ارکان این نظام هستند. کنترل اجرایی نقش سیستمعامل را در مدیریت توجه بر عهده دارد.
دانشآموزان دارای ناتوانی اغلب در ظرفیت حافظه فعال دچار محدودیتاند. شناخت این ساختارها به طراحی روشهای جبرانی مؤثر منجر میگردد.
ویگوتسکی بر نقش کلیدی تعاملات اجتماعی در تحول شناخت تأکید دارد. منطقه تقریبی رشد فاصله بین عملکرد مستقل و هدایتشده کودک است. مربی با ایجاد داربستهای آموزشی موقت از یادگیری حمایت میکند.
این حمایتها به تدریج با استقلال یافتن کودک کاهش مییابند. این روش زمینه دستیابی به پتانسیل واقعی یادگیرنده را فراهم میسازد.
آموزش راهبردها به جای محتوا، بر شیوه یادگیری تفکر تمرکز دارد. فراشناخت به معنای آگاهی و نظارت فرد بر فرایندهای ذهنی خویش است. کودکان ناامید دچار تله درماندگی آموختهشده و انفعال میگردند.
روش تدریس متقابل با مشارکت فعال و گفتوگوی هدایتشده این موانع را میشکند. استفاده از راهبردهای خودتنظیمی به استقلال تحولی دانشآموز میانجامد.
سالهای اولیه زندگی دورهای طلایی برای شناسایی نشانههای اولیه ناتوانی است. مداخله بههنگام مانع از تعمیق دشواریهای بعدی در سنین مدرسه میگردد.
هماهنگی میان خانه و مرکز آموزشی در این دوره ضرورت دارد. برنامهریزی هدفمند در خردسالی بنیان موفقیت تحصیلی آینده کودک است.
رشد شتابان مغز در دوران کودکی انعطافپذیری عصبی بالایی پدید میآورد. هدف مداخله زودهنگام جلوگیری از گسترش آسیب و کاهش اثرات منفی آن است. این مداخلات به بهبود تعامل کودک با محیط و ارتقای سازگاری کمک میکنند.
شخیص پیش از دبستان بار سنگین روانی را از دوش خانواده برمیدارد. مداخله در زمان مناسب بازدهی اقدامات توانبخشی را دوچندان میسازد.
شناسایی علائم هشداردهنده در سنین پایین از شکست تحصیلی بعدی پیشگیری میکند. حوزههای مداخله شامل زبان شفاهی، رشد حرکتی درشت و ظریف و مهارتهای ادراکی است.
توجه به رشد شناختی، استقلال فردی و خودیاری نیز از ارکان اصلی است. مهارتهای اجتماعی، رشد عاطفی و آمادگی تحصیلی سایر قلمروها را شکل میدهند. ارزیابی جامع همه این ابعاد پایه برنامهریزی حمایتی است.
قانون آموزش افراد دارای ناتوانی حقوق کودکان خردسال را تضمین میکند. بخش H به نوزادان و کودکان تا سه سالگی اختصاص دارد. بخش B خدمات ویژه را برای کودکان ۳ تا ۵ سال الزامی میسازد. سند IFSP بر کل خانواده تمرکز دارد و نقشه راه خردسالی است.
در حالی که سند IEP بر عملکرد تحصیلی خود دانشآموز تمرکز دارد. این اسناد چارچوبی رسمی برای دریافت خدمات تخصصی فراهم میآورند.
برنامههای درسی خردسالی بر پایههای رشدی، رفتاری و شناختی استوار هستند. در الگوی خانهمبنا آموزشگر به خانه میرود و والدین نقش اصلی را دارند. الگوی مرکزمبنا فرصت تعامل با همسالان را در محیط آموزشی مهیا میکند.
تلفیق این دو روش در قالب الگوی ترکیبی جامعترین حمایت را رقم میزند. انتخاب شیوه ارائه خدمات به نیازهای ویژه هر خانواده وابسته است.