علل خارش مقعدی چیست؟ روشهای درمان آن
خارش مقعدی به احساس سوزش، گزگز یا خارش در اطراف مقعد اطاق میگردد که گاهی آنقدر شدید است که تمرکز و خواب را هم بههم میزند.
خیلیها از گفتنش خجالت میکشند و دیر پیگیری میکنند، در حالیکه این مشکل خیلی شایع است و در اکثر موارد با چند تغییر ساده بهتر میگردد.
مسئله زمانی مهمتر میگردد که خارش مداوم، شدید یا همراه با علائم دیگر باشد؛ چون ممکن است پشت آن یک علت قابل درمان پنهان باشد.
نکتهای که خیلیها تجربه میکنند این است: خارش، آدم را به سمت خاراندن میبرد، خاراندن پوست را تحریک میکند و تحریک پوست خارش را بیشتر میکند.
این همان چرخهای است که اگر جلویش گرفته نگردد، مشکل را طولانی میکند و حتی میتواند باعث زخم سطحی و عفونت پوست گردد.
یکی از باورهای اشتباه این است که خارش مقعدی فقط از رعایت نکردن بهداشت میآید.
واقعیت این است که هم کمتوجهی به تمیز کردن میتواند پوست را تحریک کند، هم زیادهروی در شستوشو و استفاده از صابونهای قوی یا دستمالهای عطردار میتواند پوست حساس اطراف مقعد را خشک و تحریک کند و خارش را بدتر کند.
در راهنماهای بیمارستانی و منابع پزشکی، بارها روی شستوشوی ملایم با آب ساده و پرهیز از مواد تحریککننده تأکید گردیده است.
علل خارش مقعدی چیست؟
خارش مقعدی معمولاً یک علت واحد ندارد. گاهی یک عامل کوچک مثل رطوبت ماندگار در آن ناحیه کافی است، گاهی هم یک بیماری زمینهای یا عفونت باعث علائم میشود.
برای اینکه بهتر بتوانید علت احتمالی را حدس بزنید، اول چند خط توضیح کلیدی را در ذهن داشته باشید:
علل خارش مقعدی
پوست اطراف مقعد نازک و حساس است، تماس با رطوبت، مواد شوینده، اصطکاک، ترشحات، یا حتی بعضی غذاها میتواند آن را تحریک کند.
از طرفی، بعضی بیماریهای مقعدی یا پوستی هم همین ناحیه را درگیر میکنند و خارش ایجاد میکنند.
در ادامه، علتها را به شکل کاربردی توضیح میدهم:
1) تحریک پوستی بهخاطر رطوبت، نشت یا پاک کردن نامناسب
یکی از شایعترین علتها این است که مقدار کمی مدفوع، ترشح یا رطوبت بعد از اجابت مزاج روی پوست بماند. این رطوبت میتواند از اسهال، مدفوع نرم، یا حتی گاهی یبوست (بهخاطر زور زدن و باقی ماندن ترشحات) بدتر ‘گردد.
از آن طرف، پاک کردن شدید و مکرر با دستمال زبر یا شستوشوی زیاد با صابون هم پوست را تحریک میکند. منابع معتبر پزشکی، تحریک ناشی از اسهال طولانی، بیاختیاری یا شستوشوی خشن را از علتهای مهم خارش میدانند.
- چه چیزهایی در این گروه زیاد دیده میشود؟
- اسهال یا مدفوع شل و چسبنده
- پاک کردن زیاد و محکم مقعد
- استفاده از صابونها، شامپو بدن، ژلهای معطر یا دستمال مرطوب عطردار
- عرق کردن زیاد، لباس زیر تنگ یا پلاستیکی
- باقی ماندن رطوبت بعد از شستوشو
2) بواسیر و شقاق؛ وقتی خارش همراه با درد یا خونریزی است
بواسیر (ورم رگهای اطراف مقعد) و شقاق (ترک یا زخم سطحی در ناحیه مقعد) میتوانند باعث خارش شوند، مخصوصاً اگر ترشح، رطوبت یا التهاب ایجاد کنند.
خیلی وقتها فرد علاوه بر خارش، سوزش، درد هنگام دفع یا خون روشن هم میبیند. منابع بالینی، بواسیر و شقاق را از علتهای شایع خارش مقعدی معرفی میکنند.
3) عفونتها؛ از قارچ تا انگل
عفونتها هم میتوانند خارش واضح بدهند، بهخصوص اگر پوست قرمز، ملتهب یا دارای ترشح باشد.
- عفونت قارچی: در محیطهای مرطوب (تعریق زیاد، چاقی، دیابت، لباس تنگ) شایعتر است و میتواند خارش شدید ایجاد کند.
- کرمک: بیشتر در کودکان دیده میشود، اما در بزرگسالان هم ممکن است. خارش شبانه از نشانههای معروف آن است.
- عفونتهای مقاربتی یا برخی عفونتهای پوستی: گاهی باعث خارش، سوزش، زخم یا ترشح میشوند و نیاز به بررسی دقیق دارند.
4) بیماریهای پوستی؛ وقتی خارش تنها علامت نیست
بعضی بیماریهای پوستی مثل اگزما، پسوریازیس یا التهاب پوستی تماسی میتوانند در ناحیه اطراف مقعد هم ظاهر شوند.
در این حالت معمولاً نشانههایی مثل قرمزی، پوستهریزی، ترکهای سطحی یا خارش گستردهتر هم دیده میشود. این مورد در منابع پوستی معتبر هم ذکر گردیده است.
5) حساسیت و آلرژی به محصولات بهداشتی
گاهی مشکل دقیقاً از همان چیزی شروع میگردد که برای «تمیزتر بودن» استفاده میکنیم:
صابونها، شویندهها، اسپریها، کرمهای معطر، پدهای بهداشتی، یا حتی بعضی برندهای دستمال مرطوب میتوانند باعث حساسیت و التهاب پوستی گردند. Mayo Clinic هم تحریک ناشی از محصولات و رفتارهای پاکسازی خشن را بهعنوان علت مطرح میکند.
6) بعضی بیماریهای عمومی بدن
در بیشتر موارد علت خارش مقعدی موضعی است، اما در برخی افراد، بیماریهای زمینهای هم میتوانند نقش داشته باشند.
در منابع عمومی سلامت اشاره گردیده که بهندرت، خارش میتواند با شرایطی مثل دیابت هم مرتبط باشد و اگر طولانی گردد بهتر است بررسی گردد.
چه علائمی همراه خارش باشد باید جدیتر پیگیری گردد؟
اگر خارش ساده و کوتاهمدت باشد، معمولاً با مراقبتهای خانگی بهتر میشود. اما اگر این موارد را دارید، بهتر است معطل نکنید و بررسی پزشکی انجام گردد:
علائم خارش مقعدی
- خارش شدید یا مداوم که بهتر نمیشود
- خونریزی، ترشح چرکی، یا بوی بد واضح
- درد قابل توجه، یا سوزش شدید هنگام دفع
- احساس توده، زخم، یا تغییر واضح پوست
- تب، یا علائم عفونت پوستی
- نشت مدفوع یا بیاختیاری
تشخیص خارش مقعدی چگونه انجام میشود؟
برای تشخیص درست، معمولاً پزشک از شما دربارهی زمان شروع خارش، شدت، ارتباط با اجابت مزاج، نوع شستوشو، مصرف داروها، رژیم غذایی و علائم همراه سؤال میپرسد.
بعد هم ناحیه را معاینه میکند تا علائم التهاب، زخم، عفونت یا بیماریهای مقعدی مشخص گردد. در برخی موارد ممکن است برای احتمال کرمک آزمایش ساده پیشنهاد گردد یا اگر شک به عفونت قارچی/پوستی باشد، درمان یا بررسی تکمیلی انجام گردد.
درمان خارش مقعدی
برای درمان خارش مقعدی لازم است هم پوست آرام گردد و هم عامل زمینهای برطرف گردد. درمان مؤثر معمولاً ترکیبی از چند اقدام ساده اما درست است.
مهمترین روشهای درمان
درمان خارش مقعدی
- اصلاح روش شستوشو و بهداشت ناحیه
شستوشوی مقعد فقط با آب ولرم انجام گردد و از صابون، شامپو، ژلهای بهداشتی و دستمال مرطوب عطردار استفاده نگردد. بعد از شستوشو، ناحیه باید بهآرامی خشک گردد، بدون مالش شدید. - خشک و خنک نگه داشتن پوست اطراف مقعد
رطوبت یکی از مهمترین عوامل تداوم خارش است. استفاده از لباس زیر نخی و گشاد، تعویض بهموقع لباس و پرهیز از نشستن طولانیمدت در حالت تعریق، به کاهش خارش کمک میکند. - قطع چرخه خارش و خاراندن
خاراندن پوست، حتی اگر موقتاً خارش را کم کند، در نهایت باعث تحریک بیشتر و بدتر شدن علائم میشود. کوتاه نگه داشتن ناخنها و پرهیز آگاهانه از خاراندن نقش مهمی در بهبود دارد. - کنترل یبوست یا اسهال
مدفوع سفت یا اسهال مداوم باعث تحریک پوست اطراف مقعد میشود. تنظیم اجابت مزاج با اصلاح تغذیه، مصرف مایعات کافی و در صورت لزوم درمان دارویی، یکی از پایههای درمان خارش است. - پرهیز از مواد تحریککننده
استفاده از کرمها، اسپریها، پودرها یا محصولات معطر در ناحیه مقعد باید متوقف گردد. گاهی حذف همین مواد بهتنهایی باعث بهبود قابلتوجه خارش میشود.
درمان دارویی کوتاهمدت (در صورت نیاز)
اگر خارش با مراقبتهای ساده بهبود پیدا نکند، پزشک ممکن است پمادهای موضعی ملایم ضدالتهاب، ضدقارچ یا داروهای متناسب با علت را برای مدت محدود تجویز کند. نوع دارو به علت خارش بستگی دارد.
- درمان علت زمینهای
در صورتی که خارش ناشی از بواسیر، شقاق، عفونت قارچی، انگل یا بیماریهای پوستی باشد، درمان اصلی باید روی همان مشکل متمرکز گردد؛ در غیر این صورت خارش دوباره برمیگردد. - پرهیز از مصرف خودسرانه کرمهای قوی
استفاده طولانیمدت و بدون نظر پزشک از کرمهای کورتونی میتواند پوست ناحیه را نازک و حساس کند و خارش را مزمنتر کند. - مراجعه به پزشک در صورت تداوم علائم
اگر خارش شدید، طولانیمدت یا همراه با درد، خونریزی، ترشح یا تغییرات پوستی باشد، بررسی پزشکی ضروری است تا علت دقیق مشخص و درمان مناسب انتخاب گردد.
مراجعه به پزشک متخصص بیماریهای مقعدی
در بیشتر موارد، خارش مقعدی با اقدامات ساده و درمان علت زمینهای بهتر میگردد؛ اما اگر خارش طولانی، شدید، همراه خونریزی یا درد باشد، بهتر است توسط پزشک بررسی گردد تا بیماریهای مقعدی (مثل بواسیر، شقاق، التهابها یا عفونتها) از قلم نیفتد.
در این مسیر، بسته به علت، ممکن است ارزیابی توسط پزشکانی که در بیماریهای ناحیه نشیمنگاه تجربه دارند لازم گردد.
دکتر نجاری فوق تخصص روده از پزشکانی است که در حوزه بیماریهای کولورکتال و مشکلات مقعدی فعالیت دارد.
در چنین مواردی معمولاً نقش پزشک این است که با معاینه و بررسی دقیق، علت اصلی خارش را مشخص کند و درمان متناسب با همان علت را پیشنهاد دهد (نه صرفاً دادن یک پماد ضدخارش).
نقش تغذیه و عادتهای روزمره در بدتر یا بهتر گردیدن خارش
برای بعضی افراد، برخی خوراکیها خارش را تشدید میکنند؛ نه لزوماً بهصورت آلرژی، بلکه بهخاطر تحریک پوست یا تغییر در کیفیت مدفوع.
اگر احساس میکنید بعد از یک سری غذاها مشکل بیشتر میگردد، چند هفته یادداشت کنید و بعد با پزشک یا کارشناس تغذیه دربارهاش صحبت کنید. (قرار نیست همه چیز را حذف کنید؛ هدف پیدا کردن محرک شخصی شماست.)
همچنین اگر یبوست دارید، درمان یبوست بهطور غیرمستقیم کمک بزرگی است، چون زور زدن، باقیماندن مدفوع و رطوبت اطراف مقعد را بیشتر میکند.
پیشگیری از خارش مقعدی
پیشگیری از خارش مقعدی معمولاً سادهتر از درمان آن است، به شرطی که چند عادت روزمرهی درست بهطور مداوم رعایت گردد.
از آنجا که پوست اطراف مقعد حساس است، هر عاملی که باعث تحریک، رطوبت یا آسیب مکرر گردد، میتواند زمینهی خارش را فراهم کند. با رعایت نکات بهداشتی میتوان تا حد زیادی از بروز یا بازگشت این مشکل جلوگیری کرد.
در مجموع، پیشگیری از خارش مقعدی بیشتر به اصلاح عادتهای روزانه و مراقبت درست از پوست وابسته است. رعایت همین نکات ساده، در بسیاری از افراد مانع از بروز دوبارهی خارش یا طولانی شدن آن میگردد.
موارد بهداشتی پیشگیری از خارش مقعد
- رعایت بهداشت ملایم و نه افراطی
شستوشوی ناحیه فقط با آب ولرم کافی است. استفادهی مکرر از صابونها، شویندهها و محصولات عطردار باعث خشکی و تحریک پوست میگردد و احتمال خارش را بالا میبرد. - خشک نگه داشتن ناحیه پس از شستوشو
باقی ماندن رطوبت روی پوست یکی از عوامل اصلی خارش است. بعد از شستوشو باید ناحیه بهآرامی خشک گردد و از پوشیدن لباس زیر مرطوب یا تنگ پرهیز گردد. - انتخاب لباس زیر مناسب
لباس زیر نخی، آزاد و قابل تنفس کمک میکند رطوبت و تعریق کمتر گردد. پوشیدن لباسهای تنگ یا الیاف مصنوعی میتواند تعریق و تحریک پوستی را افزایش دهد. - کنترل اجابت مزاج و جلوگیری از یبوست و اسهال
اجابت مزاج منظم و طبیعی نقش مهمی در سلامت پوست اطراف مقعد دارد. یبوست، اسهال یا زور زدن مداوم باعث تحریک پوست و افزایش احتمال خارش میگردد. - پرهیز از خاراندن حتی در صورت خارش خفیف
خاراندن پوست، حتی اگر خارش کم باشد، به مرور پوست را آسیبپذیر میکند و زمینهی خارشهای شدیدتر را فراهم میسازد. شکستن این عادت نقش مهمی در پیشگیری دارد. - احتیاط در مصرف محصولات بهداشتی و درمانی
استفادهی خودسرانه از کرمها، پودرها یا داروهای موضعی، بهخصوص کرمهای قوی، میتواند پوست را حساستر کند. هر محصول جدیدی که باعث سوزش یا خارش گردد، باید کنار گذاشته گردد. - توجه به تغذیه و واکنش بدن
در برخی افراد، بعضی غذاها میتوانند خارش را تشدید کنند. شناخت محرکهای شخصی و تعدیل مصرف آنها میتواند به پیشگیری کمک کند. - پیگیری زودهنگام علائم غیرعادی
اگر خارش بهصورت مکرر برمیگردد یا با علائمی مثل درد، خونریزی یا ترشح همراه است، بررسی زودهنگام پزشکی میتواند از مزمن گردیدن مشکل جلوگیری کند.
در آخر بدانید که
خارش مقعدی معمولاً خطرناک نیست، اما میتواند کیفیت زندگی را شدیداً پایین بیاورد.
نکتهی کلیدی این است که به جای امتحان کردن چندین محصول مختلف، بهتر است اول پوست را از تحریکها دور کنید (شستوشوی ملایم، بدون صابون، خشک نگه داشتن ناحیه) و همزمان به دنبال علتهای شایع مثل بواسیر، شقاق، عفونت قارچی، کرمک یا حساسیت پوستی باشید.
اگر خارش شدید، طولانی یا همراه خونریزی و درد است، بهتر است بررسی پزشکی انجام گردد تا علت دقیق مشخص گردد و درمان درست انتخاب گردد.
