اختلالات شخصیت
اختلالات شخصیت بهعنوان الگوهای پایدار و انعطافناپذیر تجربهی درونی و رفتار، از مهمترین مباحث روانشناسی بالینی به شمار میآیند.
این اختلالات معمولاً از اوایل بزرگسالی آغاز میشوند، در موقعیتهای مختلف تداوم دارند و موجب اختلال معنادار در عملکرد فردی، اجتماعی و شغلی میشوند.
درک علمی اختلالات به دانشجویان روانشناسی کمک میکند تا تفاوت میان ویژگیهای شخصیتی و آسیبشناسی شخصیت را بهدرستی تشخیص دهند و مداخلات درمانی مؤثرتری طراحی کنند.
اختلالات شخصیت چیست و اهمیت شناخت آن
اهمیت اهمیت شناخت انواع اختلالات شخصیتی
اختلالات شخصیت به مجموعهای از الگوهای ناسازگارانهی شناخت، هیجان و رفتار اطلاق میگردد که با انتظارات فرهنگی فرد همخوانی ندارند.
این الگوها معمولاً پایدار، فراگیر و مقاوم در برابر تغییر هستند. اهمیت شناخت اختلال شخصیت در این است که این اختلالات نهتنها بر سلامت روان فرد، بلکه بر روابط بینفردی، کیفیت زندگی و حتی پاسخ به درمان سایر اختلالات روانی تأثیر میگذارند.
از منظر آموزشی، دانشجویان روانشناسی باید بدانند که این اختلالات اغلب با افسردگی، اضطراب، سوءمصرف مواد و مشکلات بینفردی همپوشانی دارند. نادیده گرفتن آنها میتواند باعث تشخیص نادرست و شکست درمان گرددد.
رویکردهای تشخیصی اختلالات شخصیت در روانشناسی بالینی
تشخیص اختلال شخصیت معمولاً بر اساس مصاحبهی بالینی ساختاریافته، مشاهدهی طولی رفتار و استفاده از ابزارهای روانسنجی انجام میگردد.
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، اختلالات شخصیت را در سه خوشهی A، B و C طبقهبندی میکند. این طبقهبندی به متخصصان کمک میکند تا الگوهای مشترک میان اختلالات را بهتر درک کنند.
توجه داشته باشید که تشخیص اختلال شخصیت نیازمند زمان و دقت بالاست، زیرا این اختلالات بهسادگی با صفات شخصیتی طبیعی اشتباه گرفته میشوند.
اختلالات شخصیتی خوشه A و الگوهای تفکر غیرعادی
اختلالات شخصیت خوشه A با رفتارهای عجیب، تفکر غیرمعمول و کنارهگیری اجتماعی شناخته میشوند. این خوشه شامل اختلال شخصیت پارانوئید و اختلال شخصیت اسکیزوئید است.
اختلال شخصیت پارانوئید
در اختلال شخصیت پارانوئید، فرد الگوی فراگیر بیاعتمادی و سوءظن نسبت به دیگران دارد.
این افراد اغلب نیت دیگران را بدخواهانه تفسیر میکنند، حتی زمانی که شواهد کافی وجود ندارد. این نوع اختلال شخصیت میتواند روابط بینفردی را بهشدت مختل کنند.
اختلال شخصیت اسکیزوئید
اختلال شخصیت اسکیزوئید با کنارهگیری از روابط اجتماعی و محدودیت شدید در بیان هیجانی همراه است.
این افراد معمولاً تمایلی به روابط صمیمانه ندارند و نسبت به تحسین یا انتقاد دیگران بیتفاوتاند. درک این اختلال بسیار مهم است، زیرا ممکن است با افسردگی یا درونگرایی شدید اشتباه گرفته بگیرید.
اختلالات شخصیت خوشه B و بیثباتی هیجانی
اختلالات شخصیت خوشه B با هیجانپذیری بالا، رفتارهای تکانشی و مشکلات شدید در روابط شناخته میشوند.
این خوشه شامل اختلالات شخصیت نمایشی، خودشیفته، ضد اجتماعی و مرزی است.
اختلال شخصیت نمایشی
در اختلال شخصیت نمایشی، فرد نیاز مداوم به جلب توجه دارد و هیجانات خود را بهصورت اغراقآمیز بیان میکند.
این الگوها در اختلالات شخصیت خوشه B بسیار شایع هستند و اغلب باعث ناپایداری روابط میشوند.
اختلال شخصیت خودشیفته
اختلال شخصیت خودشیفته با احساس بزرگمنشی، نیاز به تحسین و فقدان همدلی مشخص میشود.
این افراد ممکن است در ظاهر اعتمادبهنفس بالایی داشته باشند، اما در برابر انتقاد بسیار آسیبپذیرند. شناخت این اختلال برای درک پویایی قدرت در روابط درمانی اهمیت دارد.
اختلال شخصیت ضد اجتماعی
اختلال شخصیت ضد اجتماعی با بیتوجهی به حقوق دیگران، فریبکاری و رفتارهای قانونگریز همراه است.
این اختلال یکی از چالشبرانگیزترین انواع اختلالات برای درمانگران حوزه روانشناسی محسوب میگردد.
اختلال شخصیت مرزی
اختلال شخصیت مرزی با بیثباتی شدید هیجانی، تصویر ناپایدار از خود و ترس از رهاشدگی شناخته میشود.
این اختلال نقش مهمی در آموزش بالینی دارد، زیرا مداخلات درمانی ساختاریافته میتوانند تأثیر چشمگیری بر کیفیت زندگی بیماران داشته باشند.
اختلالات شخصیت خوشه C و اضطراب مزمن
اختلالات اضطرابی
خوشه C از اخنلالات با اضطراب، ترس و اجتناب مشخص میشوند. این خوشه شامل اختلال شخصیت وابسته و اختلال شخصیت وسواسی است.
اختلال شخصیت وابسته
در اختلال شخصیت وابسته، فرد نیاز افراطی به مراقبت شدن دارد و در تصمیمگیریهای روزمره به دیگران متکی است. این نوع اختلال شخصیت اغلب با اضطراب جدایی همراه هستند.
اختلال شخصیت وسواسی-جبری
اختلال شخصیت وسواسی با اشتغال ذهنی به نظم، کمالگرایی و کنترل مشخص میشود. این افراد انعطافپذیری کمی دارند و ممکن است عملکردشان تحت تأثیر سختگیری بیشازحد قرار گیرد.
عوامل شکلگیری اختلال شخصیت از دیدگاه علمی
اختلالات شخصیت نتیجهی تعامل پیچیدهی عوامل زیستی، روانی و اجتماعی هستند.
ژنتیک، سبکهای دلبستگی اولیه، تجارب آسیبزا و الگوهای فرزندپروری همگی در شکلگیری این اختلالات نقش دارند. برای دانشجویان روانشناسی، درک این عوامل به طراحی مداخلات پیشگیرانه کمک میکند.
رویکردهای درمانی
درمان خوشههای مختلف اختلالات معمولاً بلندمدت و مبتنی بر رواندرمانی است. رویکردهایی مانند درمان شناختی رفتاری، طرحوارهدرمانی و رفتاردرمانی دیالکتیکی بیشترین شواهد اثربخشی را دارند.
دارودرمانی ممکن است برای مدیریت علائم همراه استفاده گردد، اما درمان اصلی محسوب نمیشود.
جمعبندی
مبحث اختلالات شخصیتی یکی از بنیادیترین مباحث در آموزش روانشناسی بالینی هستند.
شناخت دقیق خوشهها، علائم و رویکردهای درمانی به دانشجویان کمک میکند تا دیدگاهی جامع و علمی نسبت به شخصیت و آسیبشناسی آن بهدست آورند.
این دانش، پایهای ضروری برای کار بالینی حرفهای و اخلاقمدار است. با روندرمانی اگزیستانسیال آشنا گردید.
نویسنده دکتر شهبازی مشاور و روانشناس.
